Speeches - Tongan
KO E FOLOFOLA HUUFI TUKU ‘O E FALE ALEA ‘O TONGA, ‘E HE TA’AHINE PILINISESI PULE, PILINISESI SALOTE PILOLEVU TUITA, TU’APULELULU 06 NOVEMA 2008
TAPU MO E ‘AFIO ‘A E ‘OTUA MAFIMAFI ‘I HOTAU LOTOLOTONGA. TAPU MO E ‘EIKI SEA ‘O E FALE ALEA. TAPU MO E HOU’EIKI FAKAFOFONGA NOPELE. TAPU MO E ‘EIKI PALEMIA, KAE’UMA’A ‘A E HOU’EIKI MINISITA ‘O E KALAUNI PEA TAPU MO E KAU FAKAFOFONGA ‘O E KAKAI. TAPU MO E KAU TAKI LOTU. FAKATAPU FOKI KI HE TU’I FAKAMAAU LAHI, TAPU MO E KAU FAKAFOFONGA ‘O E NGAAHI PULE’ANGA MULI ‘OKU NAU FAI FATONGIA ‘I TONGA NI, TAPU MO E KAU TAKI ‘O E NGAAHI POTUNGAUE ‘A E PULE’ANGA.

TAPU MO E HOU’EIKI ‘O E FONUA, KAE’UMA’A ‘A E KAU FAKAAFE KOTOA PE KUO MOU LOUNUKU HENI HE ‘AHO NI. PEA ‘OKU OU KOLE KE A’U ATU MU’A ‘A E FAKATAPU NI, KI HE TANGATA’IFONUA, MO E FEFINE’IFONUA KOTOA PE HOTAU KI’I PULE’ANGA NI, PEA ‘I TU’APULE’ANGA FOKI. TALANGATA ‘IATE AU ‘O FAI KI TU’A, KA E ‘ATAA KE FAKAKAKATO ‘A E FATONGIA MAFATUKITUKI ‘O E PONGOPONGI NI, KO HONO HUUFI TUKU ‘O E TO’U FALE ALEA, ‘O E 2008.

‘EIKI SEA

‘OKU TAU FAKAFETA’I, MO TUKU KOLOLIA KI HE ‘OTUA MAFIMAFI, ‘I HE KEI FUNGANI PEA TU’UTAI ‘E NE TAULAMA, PEA NEONGO ‘A E MAMA, MO E HOPOHOPOKIA, KA KO E ‘AHO NI, FAKAFETA’I, KUO TAU LUSIA KI TAULANGA. PEA TAU A’USIA AI ‘A E ‘AHO HUUFI TUKU ‘O E FALE ALEA ‘O E TA’U 2008, ‘OKU KEI LAUMALIE PE ‘A E ‘EIKI SEA NA, ‘OKU KEI MALU PE MO E HOU’EIKI FAKAFOFONGA NOPELE, KAE’UMA’A ‘A E KAU FAKAFOFONGA ‘O E KAKAI. ‘OKU KEI LAUMALIE ‘A E ‘EIKI PALEMIA MO E HOU’EIKI MINISITA ‘O E KALAUNI, PEA ‘OKU KEI MALU PE MO E HOU’EIKI MO E KAKAI HOTAU KI’I FONUA NI, KO E ‘OFA PE, MO E TAUHI, ‘A E TA’EHAMAI.

KO E ‘ULUAKI, ‘OKU OU FIE NGAUE’AKI ‘A E FAINGAMALIE KO’ENI, KE FAKAFOFONGA ATU HA FAKAMALO, MO E LOTO HOUNGA’IA MO’ONI, ‘I HE FATONGIA KAFAKAFA, NA’A MOU FUESIA ‘I HE KATOANGA KUO TAU TOKI SITU'A KI AI, KO E HILIFAKI KALAUNI HOTAU TU’I, KINGI SIAOSI TUPOU V.


NA’E ‘IKAI KO HA FATONGIA NA’E TOE FAKA’ANGE’ANGE, KA KO HO’O MOU TAPA MAI, ‘OKU ‘IKAI KE TAU TOE LAU KAFO, KUO TAU LAU IKUNA PE, PEA ‘OKU OU FAKAMALO ATU AI. FAKAMALO KI HE HOU’EIKI ‘O E FONUA, KAE’UMA’A ‘A E ‘EIKI SEA NA, MO E HOU’EIKI MO E KAU FAKAFOFONGA ‘O E KAKAI. KI HE ‘EIKI PALEMIA. HOU’EIKI MINISITA ‘O E KALAUNI MO E PULE’AMGA TONGA. FAKAMALO KI HE KAU TAKI LOTU KOTOA PE, NGAAHI KAUTAHA MO E NGAAHI PISINISI KOTOA PE. FAKAMALO KI HE POTUNGAUE AKO PEA MO E NGAAHI AKO’ANGA KOTOA PE, NA’A MOU KAU MAI KI HE FAKALANGILANGI ‘O E KATOANGA.

FAKAMALO FOKI HENI KI HE NGAAHI KOLO NA’A MOU FAIVA KE FAKAME’ITE ‘A E KATOANGA. PEA ‘OKU OU FAKAMALO LAHI KI SI’I NGAAHI FAMILI, NA’A MOU FAKAONGOSIA, ‘I HE  TEUTEU ‘O E TAUMAFA FAKALANGILANGI ‘O E KATOANGA HILIFAKI KALAUNI. ‘OFA PE KE TONGIA KELESI ‘E HE ‘EIKI, ‘A E FAKAONGOSIA NA’A MOU FAI. NA’E MOLUMALU PEA FAKA’OFO’OFA ‘A E KATOANGA NI, KOE’UHI KO HO’O MOU VEKEVEKE MO LOTOTO, ‘I HE NGAAHI FATONGIA KOTOA PE, ‘O E HILIFAKI KALAUNI, PEA ‘OKU OU FAKAMALO ATU AI.

KO HONO UA, ‘OKU OU TUI, ‘OKU MEA’I ‘E HOU’EIKI MO E KAKAI ‘O E FONUA, ‘A E NGANGA’EHU FAKA’EKONOMIKA, ‘OKU LOLOTONGA MO’UA AI  ‘A E NGAAHI PULE’ANGA HAU ‘O MAMANI HE ‘AHO NI. ‘OKU OU TUI FOKI, ‘OKU TE’EKI AI KE TAU AFUHIA AI ‘I TONGA NI,  TAUTAUTEFITO KI HE ‘ETAU NGAAHI PANGIKE, ‘I HE NGAAHI MATAMATA’AU ‘O E FAINGATA’A KO’ENI. KA ‘I HE TAIMI TATAU, ‘OKU TOTONU PE KE TAU TEUTEU KI AI, ‘O TOE KI’I POTONGI ANGE HOTAU IVI, FAKAMA’OPO’OPO ANGE ‘E TAU NOFO, MO’ETAU MO’UI, PEA FAKAMA’UMA’U ANGE, ‘I HE ‘E TAU NGAAHI FIEMA’U.

‘OKU OU TUI, ‘OKU TOTONU KE TOE TOKANGA ANGE ‘A E PULE’ANGA, PEA PEHE KI HE NGAAHI KAUTAHA NGAUE MO E NGAAHI PISINISI TAAUTAHA, PEA MO KITAUTOLU KOTOA PE, KE TAU NGAUE KE TOE LAHI ANGE MO MUIMUI’I, ‘A E TU’UNGA FAKA’EKONOMIKA ‘OKU ‘I AI ‘A ‘AMELIKA, ‘IULOPE MO ‘ESIA HE ‘AHO NI, KE ‘OUA NA’A TAU HAHAKA, TU’UNGA ‘I H’A TAU TA’ETEUTEU.

‘OKU TAU FAKAMALO FOKI, KI HE NGAAHI FONUA MO E NGAAHI KAUTAHA MULI, ‘OKU NAU FAI MAI ‘A E NGAAHI TOKONI KAFAKAFA, KE KEI KILALA HAKE ‘E TAU TU’UNGA FAKA’EKONOMIKA, HANGE KO ‘AOSITELELIA, SIAINA, NU’U SILA, SIAPANI. PEA PEHE FOKI KI HE ‘IUNIONI ‘A ‘IULOPE, PE KO E ‘EUROPEAN UNION, KAE’UMA’A ‘A ‘AMELIKA. ‘OKU PEHE ‘A E FAKAMALO KI HE PANGIKE ‘A MAMANI, (WORLD BANK), PANGIKE FAKALAKALAKA ‘A ‘ESIA, (ASIAN DEVELOPMENT BANK), MO E INTERNATIONAL MONETARY FUND.

KO E TAHA HA ME’A FAKAFIEFIA ‘OKU OU FAKA’AMU KE TAU TOKANGA KI AI,  KO E LAVA KE TAU FAKAMANATU FIEFIA, ‘A E KAKATO ‘O E TA’U ‘E HONGOFULU, ‘E TAU FENGAUE’AKI MO FEKOEKOE’I, MO E PULE’ANGA LEPUPILIKA ‘O E KAKAI ‘O SIAINA, PEOPLES REPUBLIC OF CHINA. KO E VAHA’ANGATAE IA ‘OKU PELEPELEGESI, PEA KO HONO FAKA’APA’APA’I, KO E ME’A MAHU’INGA IA KIATE KITAUTOLU. KO E LANGI MAMA’O IA, ‘A E LA’A KUO TO, PEA’OKU TAU KEI ANUANU AI ‘A E FONUA ‘I HONO MELIE, ‘I HE NGAAHI TOKONI MAHU’INGA MO KAFAKAFA KUO FAI MAI ‘E HE PULE’ANGA SIAINA.

KUO TA’IMALIE ’A E TOKOLAHI MEI TONGA NI, ‘I HE POLOKALAMA NGAUE KO IA ‘OKU FAKAHOKO ‘I HE NGAAHI NGOUE FO’I’AKAU ‘I NU’U SILA. PEA KO E ME’A ‘OKU FAKAFIEFIA AI, KOE’UHI KO E OLA LELEI ‘O E POLOKALAMA KO IA, KUO LOTO LELEI AI ‘A E PULE’ANGA ‘AOSITELELIA, KE KAU ‘A TONGA NI ‘I HE NGAAHI FONUA ‘E FA, KUO FILI, KE FAKAHOKO ‘A E POLOKALAMA NGAUE FAKATAIMI TATAU ‘I ‘AOSITELELIA. ‘OKU ‘AMANAKI KE KAMATA ‘A E POLOKALAMA NGAUE KO IA, ‘I HE KAHA’U VAVE MAI.

‘I HE ‘AHO TUSITE ‘O E UIKE NI, ‘AHO 4 ‘O NOVEMA, NA’A TAU FAKAMANATU AI ‘A E ‘AHO FAKAFONUA ‘O TONGA. KO E ‘AHO MAHU’INGA IA, PEA FAKAHISITOLIA, HONO FAKAMANATU ‘O E ‘AHO NA’E FOAKI MAI AI ‘E KINGI SIAOSI TUPOU ‘ULUAKI, ‘A E KONISITUTONE, PEA KUO TAU FONONGA MAI MO IA ‘I HE TA’U ‘ENI ‘E TEAU TOLUNGOFULU-MA-TOLU. KO E KONISITUTONE ‘ENI, KUO NE MATU’UAKI ‘A E NGAAHI HA’AHA’A ‘O TAIMI, PEA ‘OKU TAU KEI FAKAMALUMALU MO NONGA AI, ‘O A’U MAI KI HE ‘AHO NI.

‘OKU MAHINO PE FOKI KIATE KITAUTOLU, ‘OKU ‘I AI ‘A E NGAAHI KUPU ‘O E KONISITUTONE KO IA, KUOPAU KE LILIU, FAKATONUTONU MO FAKALELEI, KE FENAPASI MO E FALIUNGA ‘O TAIMI. ‘I HE TAIMI TATAU, ‘OKU TOTONU PE KE TAU TOKANGA KI HA NGAAHI LILIU, PE FAKATONUTONU ‘E FAI, KE KEI MALU’I ‘A E UHO MO E ‘ELITO ‘O E KONISITUTONE KO’ENI, ‘OKU NE MALU’I ‘E TAU TONGA, PEA FAKAFAIKEHEKEHE’I AI KITAUTOLU, MEI HE NGAAHI MATAKALI KEHE.

‘I HE HUUFI ‘O E FALE ALEA ‘O E TA’U NI, NA’AKU LAVE AI KI HE FAKAHISITOLIA ‘O E TO’U FALE ALEA KO’ENI NA’E KAMATA HE TA’U NI. PEA NA’AKU PEHE AI, KO E TO’U FALE ALEA FAKA’OSI ‘ENI, ‘I HE FA’UNGA LOLOTONGA.

‘EIKI SEA MO E HOU’EIKI, MO E KAKAI ‘O E FONUA, ‘OKU TAU FIEFIA KOTOA PE ‘I HE FATONGIA NA’E HILIFAKI KI HE ‘EIKI SEA MO E HOU’EIKI ‘O E FALE, KUO ‘I AI ‘A E LAKA KI MU’A, PEA KUO TALI ‘E HE FALE ALEA, ‘A E FOKOTU’ ‘O E KOMISONI, PEA ‘E FILI MO E KAU KOMISIONA, KE NAU NGAUE KI HE FAKALELEI FAKAPOLITIKALE, MO E KONISITUTONE, KE NE TATAKI ‘A E FONUA, ‘I HE KAHA’U.

KO E FATONGIA MAMAFA MO MAHU’INGA ‘ENI, KUO HILIFAKI KI HE KOMISONI, PEA ‘OKU TAU FAKATAUANGE ‘E ‘OATU ‘E HE ‘EIKI HA IVI MO HA MAFAI KIATE KIMOUTOLU, ‘E FE’UNGA MO TUHA, KE FAKAHOKO ‘A E FATONGIA MAHU’INGA KO’ENI. ‘OKU TAU FAKATAUANGE KOTOA PE, ‘E KEI ‘I HE TUMUTUMU ‘O E FATONGIA MAHU’INGA KO’ENI, ‘A E LELEI FAKALUKUFUA KI HE KAKAI ‘O E FONUA.

‘OKU OU TUI, KO HOTAU FATONGIA, KE TAU HUFIA ‘A E FATONGIA KUO TUKU KI HE KOMISONI KI HE FAKALELEI FAKAPOLITIKALE, KAE’UMA’A ‘A E KAU KOMISIONA KUO HILIFAKI KI AI ‘A E FALALA ‘A E PULE’ANGA MO E FONUA, KE FAKA’UTUMAUKU ‘E NAU NGAUE, PEA KE A’USIA HA OLA, ‘E TUPULEKINA AI ‘E TAU UOUONGATAHA, PEA KE TOLONGA AI MO TU’ULOA, ‘A E KEI TONGA PE ‘A TONGA, ‘O TUPUTUPU’A.

‘OKU TONU PE FOKI, KE FOAKI KAKATO ‘E TAU FALALA KI HE ‘EIKI PALEMIA, PEA MO E PULE’ANGA TONGA, ‘E FAI HONAU FATONGIA, KI HE KILALA HAKE ‘A E LELEI MO E MONU’IA ‘A TONGA MO HONO KAKAI.


‘EIKI SEA, MO E HOU’EIKI MO E KAU FAKAFOFONGA  ‘O E KAKAI, PEA PEHE KI HE ‘EIKI PALEMIA MO E HOU’EIKI MINISITA ‘O E KALAUNI, ‘OKU OU FAKAFOFONGA’I ATU ‘A E KAKAI ‘O E FONUA, ‘I HE FAKAMALO LAHI, KI HE NGAAHI FATONGIA KUO MOU IKUNA, ‘I HE TO’U FALE ALEA ‘O E TA’U NI.

‘OKU OU FAKATAUANGE, KO E MALOLO KO’ENI ‘A E FALE ALEA, KI HE TA’U 2008, ‘E HOKO IA KO HA TAIMI FAINGAMALIE, KE MOU TOE TOKONAKI AI HA IVI, MO HA FA’A KATAKI, MO HA MALOHI, ‘O TEUTEU KI HA TOE HOKO ATU ‘A E FAI FATONGIA, ‘I HE TA’U KAHA’U.

‘OFA KE MOU MA’U HA KILISIMASI FIEFIA MO HA TA’U FO’OU MOHU TAPUEKINA, MO MONU’IA FOKI.


MALO ‘AUPITO.

 
Ko e me'a 'a e 'Eiki Palemia, Dr. Feleti Sevele, 'i he Taumafa, 'ilo ho'ata 'oe Hilifaki Kalauni
Mo faka’ata mai mu’a keu tomu’a fai hano talitali mo famaloo’ia’i loto hounga mo’oni ‘ae kotoa oe Ha’a Tu’I moe Hou’eiki Fakaafe Fakalangilangi kotoa mei muli na ‘ihe ‘enau me’a mai ke tau kaunga mamava mo tuee he ‘aho fakahisitolia mo fakafiefia koeni.
Read more...
 
Ko e tali 'a e Sea 'o e Falealea ki To Folofola mei he Taloni 'a e Pilinisesi Pule

‘Oku mau tuku ‘a e fakafeta’i ki he ‘Otua Mafimafi ‘i he ‘ene fakalakoifua lelei ‘a e ‘Afiona, pea kei tu’utai ‘a e Pule ‘a Ha’a Moheofo. ‘Oku mau ‘oatu ha faka’apa’apa mo’oni mo hufanga atu ‘i he talamalu ‘o e fonua, kae  fakahoko atu ‘a homau fatongia talu mei tuai, koe’uhi ko e koloa na’e To ma’ae Fale Alea ‘o Tonga, Pule’anga pea mo e Fonua, ‘i hono huufi ‘e he ‘Afiona ‘a e Fakataha hono teau-ma-valu ‘a e Fale Alea ‘o Tonga ‘i he ‘aho 29 ‘o Me 2008.

Read more...
 
Ko e folofola mei he taloni 'a e Ta’ahine Pilinisesi Pule 'i he huufi ‘o e Fale alea ‘o Tonga 2008
‘Eiki Sea, na’e tokanga’i ‘e he ‘Ene ‘Afio, ‘a e La’a kuo to, ‘oku fiema’u ke fai ha fakalelei fakapolitikale, ka na’a ne faka’amu ke ‘oua na’a hoko ai ‘a e ngaahi mofuta  ‘oku hoko ‘i he ngaahi fonua kehe. Ko hono finangalo, ko e ngaahi ‘amanaki ‘a hono kakai,
Read more...
 
Minisita - Uike Takimamata 2007
‘Oku fiefia ‘a e Potungaue Takimamata mo e Folau’eve’eva ke fakaafe’i atu ke mou fili mai ha ngaahi hingoa mei he Kainga Tonga ‘i Tonga pe ‘i he ngaahi fonua muli ke nau hoko ko e kau kanititeiti ki he kau LAVAME’A ‘A TONGA ‘O E 2007.
Read more...
 
To Folofola ‘i he Malanga Tuku ‘oe Falealea Tonga 2007.
Na`e talu mei hono foaki `e Siaosi Tupou I `a e Konisitūtoné `i he 1875 pea mo e hoko `a e Konisitūtoné ko e maka tuliki `a hono pule`i fakalao `a hotau Fonuá.
Read more...
 
Me’a ‘a Pilinisesi Salote Pilolevu Tuita 'i he Hopoki 'o e Tohi Fuakava Fo'ou, Falelotu Senituli
 ‘Oku ou lau ko hoku monuu mo hoku koloa keu kau fakataha mo e kau taki lotu, mo e kau mataotao ‘i he Teolosia ‘o e Lotukalafi, kae’uma’a kimoutolu kotoa pe kuo tau lounuku ‘i Saione ni he efiafi ni, ke faka’ilonga’i, ‘a e ngaue mahu’inga ko’eni kuo lava.
Read more...
 
Fakaava ‘o e ‘Uike Tokangaekina ‘o e ‘Atakai 2007
‘OKU OU KOLE KEU FAKATULOU MO E LA’A ‘O TONGA, TAMA KO SIAOSI TUPOU V.  FAKATAPU MO E TA’AHINE FEHUHU ‘OFEINA ‘O TONGA, KUINI HALAEVALU MATA’AHO, FAKATAPU KI HE TA’AHINE PILINISESI, PILINISESI MAFILE’O PILOLEVU TUITA, TAMA KO TUPOUTO’A, ‘EIKI PALEMIA
Read more...
 
To Folofola mei he Taloni 'i hono Huufi 'o e Fale Alea 2007
‘Oku ou fakafeta’i ki he ‘Otua ‘i he‘ene tauhi ‘o ke laumalie lelei kae‘uma’a ‘a e Hou’eiki Nopele, Hou’eiki Minisita pea mo hotau kainga koia ne fili kenau fakafofonga ‘a e kakai.
Read more...